پس زمینه: پروژه "شمشیرزنی تاریخی و هنرهای رزمی تاریخی ایرانی (رزم افزار)" به احیای فنون مبارزه جنگجویان ایرانی می پردازد. این مهم بر اساس تحلیل علمی نسخ خطی ایرانی در دوره های تاریخی مختلف محقق می شود. احیای شمشیرزنی و هنرهای سنتی ایرانی (رزم افزار) پروژه مهمی است که دربردارنده فنون مبارزه و هنرهای جنگی است که قبایل مختلف ایرانی در قرون مختلف آن ها را به کار برده اند. شیوه احیا، بر اساس سال ها پژوهش علمی استوار در زمینه سلاح ها و زره های ایرانی و کتب و مقالات چاپ شده فراوان است. برخی از این کتب برنده جوایزی چون کتاب سال ایران شده اند. رزم افزار کاربردها و فنون استفاده از سلاح، مبارزه تن به تن بدون سلاح در میدان جنگ و آیین های اخلاقی مبارزان ایرانی مانند اصول جوانمردی را بررسی می کند وبه  کار آموزان آموزش می دهد. فنون این سامانه هنرهای رزمی و جنگی محدود به دوره خاصی از تاریخ طولانی ایران نیست بلکه از ایران باستان تا آخر دوره قاجار را می پوشاند. بسیاری از این فنون در منابع مختلفی چون اشعار حماسی، توصیفات جنگ ها از سوی نویسندگان درباری دوره های مختلف و رساله های آموزشی شیوه های مبارزه به جا مانده اند. اما رزم افزار صرفا بر اساس شواهد متنی بنا نشده است، بلکه شواهد تصویری نیز در آن سهم دارند. رزم افزار از این شواهد تصویری بهره می برد تا در کنار رساله های آموزشی تیراندازی برجای مانده از دوران صفوی، کمانداری و تیراندازی تاریخی ایرانیان را به کارآموزان آموزش دهد. هنرهای رزمی رزم افزار شامل 722 فن مبارزه با سلاح و بدون سلاح پیاده و بر روی اسب، کشتی و تیراندازی بر روی اسب است. بررسی نسخ خطی فارسی در زمینه مبارزات تاریخی و شیوه های جنگی هنوز تمام نشده است. در حال حاضر بیش از 40 نسخه خطی تازه را برای این هدف تحلیل کرده ایم، بنا براین به احتمال زیاد فنون جدیدی بر این تعداد افزوده می شوند.

شمشیر زنی: قلب رزم افزار تمرین با شمشیر خمیده و سپر گرد ﺍﺳﺖ . با این وجود، باید دقت داشت که در زبان فارسی، واژه شمشیر کاربرد کلی  دارد و به هیچ شکل خاصی از تیغ اطلاق نمی شود. نسخه های خطی، اشعار و داستان های  فراوانی در دست است که با جزئیات خوبی نحوه به کار بردن شمشیر را شرح می دهند. این  بخش سرچشمه شمشیر و فنون شمشیرزنی را مطابق با کتب و نسخ خطی پارسی چون  شاهنامه، معجم الانساب، آداب الحرب و الشجاعه و داستان حسین کرد شبستری شرح می دهد. برخی از این فنون در مینیاتورهای  ایرانی مرتبط با این متون هم بازسازی شده اند. لازم است متذکر شویم در زبان پارسی  برای اشاره به شمشیر (sword) دو واژه به کار می رود:  الف) شمشیر و ب) تیغ. پیش از حمله اعراب به ایران و معرفی اسلام در این  کشور به سال 631 میلادی، شمشیرهای به کار رفته در ایران همگی مستقیم بودند. به  عبارت دیگر همه سلسله های ایرانی پیشین از هخامنشیان تا اشکانیان و ساسانیان از شمشیرهای دولبه با تیغه مستقیم بهره  می بردند. بشقاب های نقره ای ساسانی نشان می دهند که سربازان ساسانی چگونه از  شمشیرهایشان برای اعمال دو فن زیر بهره می بردند: الف) ضربه عمودی رو به پایین بر  گردن یا سر حریف مطابق با یک بشقاب نقره ای محفوظ در موزه بریتانیا یا در مثالی  دیگر که یک جنگجوی ساسانی بالای سر یک شیر را با ضربه عمودی رو به پایین می برد،  یک بشقاب نقره طلاکاری شده از موزه ارمیتاژ نشان می دهد که چگونه بهرام سر یک گراز  را با ضربه عمودی رو به پایین قطع می کند. در هر دو نمونه جنگاوران  انگشت اشاره خود را بالای قبضه  شمشیر قرار داده اند ب) ضربه فرو کردنی.

شمشیرزنی: یک بخش مهم رزم افزار آموزش شیوه های شمشیرزنی بر اساس نسخ خطی فارسی است. با بررسی نسخه های خطی و کتب شعر و شرح جنگ ها می شود پایداری برخی فنون شمشیرزنی را در گستره قرون مختلف دید. ممکن است این پایداری به خاطر ماهیت محافظه کارانه هنر های رزمی در ایران باشد. برای همین برخی از فنون علیرغم نوع شمشیر در دوره های مختلف به شکلی یکسان باقی ماندند. باید خاطرنشان ساخت که فردوسی شاعر کتاب حماسی شاهنامه که در قرن چهارم هجری/ دهم میلادی می زیست است و برخی دیگر شاعران حماسی سرای دیگر نیز برخی از فنون شمشیرزنی بازمانده از دوران باستان ایران را توصیف کرده اند. اما باید در نظر داشت همچنان که مینیاتور های شاهنامه نشان می دهند، فنون رزمی زمان شاعر نیز در شعر او وارد شده اند. این قانون در مورد کتب دیگر نیز صدق می کند. بر اساس این نسخ خطی و کتب منتشر شده قدیم وهمچنین آن ها که به دوران قاجار بر می گردند فنون شمشیر به این دسته ها تقسیم بندی می شوند:

 

- حمل شمشیر، از غلاف کشیدن و به غلاف بردن شمشیر،

-حمل سپر،

- فنون حمله (ضربه های عمودی رو به پایین، ضربه های عمودی رو به بالا، حمله به محور نیزه حریف با یک ضربه عمودی رو به
بالای شمشیر، ضربات افقی، ضربات مورب شمشیر، زخم زدن با نوک شمشیر، ضربه با پشت تیغ شمشیر، فنون نمایشی برای فریب حریف)،

- فنون دفاعی (گرفتن دست حریف، فنون منحرف کردن، استفاده از شمشیر برای دفاع، استفاده از سپر برای دفاع، استفاده از بازو بند
به عنوان سپر)،

- ترکیبی از فنون حمله و دفاع شمشیر و سپر.



تیراندازی: تیراندازی یک بخش از رزم افزار است که به موضوعات زیر می پردازد: اصول تیر اندازی، شاخه های تیراندازی، ساختمان کمان، تیرهای کوچک یا تیرهای ویژه شلیک دور، ایرادات تیر ها، ویژگی های پیکان (نوک تیر)، ویژگی های کمان، شیوه های گرفتن بضه کمان، روش های درست قرارگیری انگشت شست بر روی قبضه کمان و نادرستی های رایج در موضع دست حین کمان گیری، شیوه تیراندازی برای تیراندازان مرد، کمال انسان وتمرین تیراندازی به هدف، دانش اوضاع ایستادن و نشستن، گرفتن قبضه کمان، تیر بر زه کمان گذاشتن، قفل کردن انگشت شست، دانش نشانه گیری، رها کردن شست، زه کشی کمان، تمرین افراد، تشخیص فاصله تا هدف، مسیر حرکت تیر، تیراندازی دور برد و ساخت تیر.

رزم افزار همچنین فنون گرز و تبر را آموزش میدهد که بخشی از سنت نظامی ایرانیان هستند. مشابه شمشیر، فنون به کار بردن گرز و تبر از اشعار حماسی قرن چهارم هجری/ دهم میلادی تا نسخه های خطی انتهای دوران قاجار بررسی و استخراج شدند. این فنون شامل حمل گرز، تکنیک های مبارزه با گرز، جنبه های گوناگون تبر، فنون حمله با تبر و ترکیب آن با تبر هستند.

رزم افزار همچنین فنون مبارزه با سلاح های ایرانی با تیغه کوتاهتر چون کارد، خنجر و پیش قبض (خنجرSشکل) را آموزش می دهد. این فنون از این قرارند:حمل و از غلاف کشیدن کارد، فنون حمله به وسیله کارد، ترکیب فنون رزمی کارد، تعریف خنجر، حمل و از غلاف کشیدن خنجر، ترکیب فنون مبارزه با خنجر و تعریف پیش قبض.

نیزه زنی: نیزه ها چه آن ها که پیاده نظام حمل می کردند و چه آن ها که سواره نظام به کار می بردند، در تاریخ ارتش ایران همواره جایگاه بسیار مهمی داشتند و یک سلاح بسیار ارجمند میان ایرانیان به شمار می رفت. نیزه داران نقش مهمی در میدان های نبرد داشتند و می توانستند نیزه ها را به شکلی موثر در جنگ به کار ببرند. در تمامی فرهنگ ها نیزه ها کاربرد خیلی مهمی به عنوان یک سلاح اصلی میدان جنگ دارند و ایران هم از این قاعده استثنا نبود. برد زیاد و هزینه تولید پایین عوامل مهمی بودند که در شکل دهی پیاده نظام و سواره نظام نیزه گذار تاثیرگذار بودند. به علاوه، یادگیری فنون نیزه زنی در قیاس با سلاحی چون شمشیر ساده تر بود و سربازان را در زمان کمتری می شد با این سلاح آشنا کرد. نیزه ها عموما سلاح های مفیدی هستند که به فراوانی یافت می شدند، ساخت آن ها در قیاس با شمشیر ساده تر و کم هزینه تر بود و می شد علاوه بر شکار در نبرد هم به کار برد. معمولا یک نیزه شامل یک محور چوبی و سرنیزه (سنان) و یک ته نیزه است. در تاریخ ایران سرنیزه های مختلفی در دوره های مختلف تعبیه شدند که هر کدام هدف ویژه ای داشتند. باید توجه داشت که در زبان فارسی بر خلاف انگلیسی برای اشاره به نیزه های سواره نظام (lance) و پیاده نظام (spear) تنها یک واژه "نیزه" به کار می رود. این دو نوع نیزه بخش جدانشدنی از تمرینات رزم افزار هستند.

قمه زنی و قداره زنی : مبارزه با شمشیرهای کوتاه موسوم به قداره یکی از بخش های اساسی تمرینات رزم افزار است. قمه یک شمشیر دولبه مستقیم و کوتاه است. آهنگری که قمه را می سازد، قمه ساز (به کتاب "جغرافیای اصفهان" مراجعه کنید) خوانده می شود. قداره هم یک شمشیر کوتاه ولی یک لبه است. برخی از فنون به کارگیری این دو سلاح از گزارش هایی درباره پهلوانان ایرانی چون پهلوان اکبر خراسانی به دست آمده اند و برخی دیگر هم از حرکات عمده حمله به وسیله سلاح های دیگر در میدان نبرد برداشت شدند. باید توجه داشت مانند مبارزه با شمشیر و سپر، در قمه زنی و قداره زنی نیز گرفتن دست دارنده سلاح حریف، پرتاب کردن و کوباندن وی به زمین و ﻠﻧﮓکردن پاهای حریف از فنون مهم به شمار می آیند.

کشتی جنگی: کشتی همواره از قدیم الایام تا کنون نقش مهمی در زندگی ایرانیان ایفا کرده است.امروزه انواع مختلفی از کشتی سنتی در ایران برجای مانده اند. در برخی از آن ها، کشتی گیران نیم تنه هایی می پوشند که می توان با گرفتن آن حریف را گرفته و فنون مختلفی بر روی وی اجرا کرد. یکی از این قبیل کشتی ها "کشتی باچوخه" است که در خراسان، منطقه ای در شمال شرقی ایران، رواج دارد. برخی دیگر از انواع کشتی فنون ضربه با دست و پا هم در آن راه دارند، مانند "کشتی گیلکی" در گیلان استان شمالی ایران. همانطور که نسخه های خطی فارسی تاکید می کنند، این فنون کشتی سابقه ای بسیار طولانی دارند. امروزه کشتی آزاد ورزش رزمی ایران به حساب می آید. کشتی جنگی بخش جدایی ناپذیر رزم افزار است و فنون کشتی در میدان نبرد (مانند گرفتن دست حامل شمشیر یا سلاح های دیگر حریف و پرتاب کردن حریف و کشتی گرفتن با او) را آموزش می دهد.

© M.Khorasani Consulting